Definicja

Rodzina zastępcza to taka rodzina, która tymczasowo lub stale opiekuje się i wychowuje dzieci, które zostały osierocone, odrzucone lub, których rodzice biologiczni nie są w stanie zapewnić im bezpieczeństwa i opieki. Rodzina zastępcza kieruje się dobrem dziecka i poszanowaniem jego praw w szczególności prawa do: wiedzy o jego pochodzeniu, podtrzymywania kontaktu emocjonalnego z rodziną naturalną oraz swobodnego kontaktu z rodzicami i osobami bliskimi, poszanowania godności i ochrony przed wszelkimi formami przemocy. Intencją i założeniem opieki zastępczej jest jej tymczasowość w związku z czym dziecko powinno przebywać w niej do momentu uregulowania sytuacji życiowej własnej rodziny. Oczywiście nie można wykluczyć i takich sytuacji, gdzie dziecko pozostanie pod opieką rodziców zastępczych do momentu osiągnięcia pełnoletności lub usamodzielnienia.

Opieka zastępcza to tymczasowa forma opieki nad dzieckiem ustanowiona orzeczeniem sądu w razie zaistnienia czasowej lub stałej przeszkody w sprawowaniu opieki nad dzieckiem przez jego rodziców naturalnych lub gdy ze względu na dobro dziecka nie może ono pozostawać w swoim środowisku rodzinnym, a inne formy pomocy rodzinie naturalnej nie rokują szans na poprawę sytuacji dziecka pozostawionego w tej rodzinie. W razie ustania przyczyny ustanowienia opieki zastępczej dziecko wraca do swoich rodziców naturalnych - jeżeli jest to możliwe - lub jest kierowane do adopcji. W przypadku adopcji rodzina zastępcza ma pierwszeństwo przed osobami obcymi dla dziecka. Zastępcza opieka nie jest formą adopcji i nie ma na celu zastąpienie dziecku rodziny naturalnej.
 

Rodzina zastępcza korzysta ze wsparcia i pomocy państwa w opiece nad dzieckiem. Rodzinę zastępczą mogą sprawować zarówno krewni dziecka, jak i osoby obce dla dziecka. Rodzina zastępcza otrzymuje pomoc pieniężną na częściowe pokrycie kosztów utrzymania przebywającego w rodzinie dziecka. Rodziny zastępcze zawodowe otrzymują wynagrodzenie za pracę na podstawie zawartej umowy-zlecenia.
 

Rozróżnia się kilka rodzajów rodzin zastępczych:

1. Spokrewnione z dzieckiem - opiekę nad dzieckiem przejmują dalsi członkowie rodziny np.: dziadkowie, wujostwo, rodzeństwo itp.
2. Niespokrewnione z dzieckiem - opiekę sprawują osoby prawnie obce dla dziecka.
W takiej rodzinie może być umieszczonych w tym samym czasie troje dzieci
3. Zawodowe niespokrewnione z dzieckiem:

• wielodzietne - w takiej rodzinie umieszcza się w tym samym czasie nie mniej niż troje i nie więcej niż sześcioro dzieci. W przypadku konieczności umieszczenia w rodzinie licznego rodzeństwa liczba dzieci w wielodzietnej rodzinie zastępczej może się zwiększyć.
• specjalistyczne – w rodzinie umieszcza się dzieci niedostosowane społecznie albo dzieci z różnymi dysfunkcjami, problemami zdrowotnymi wymagającymi szczególnej opieki i pielęgnacji. W rodzinie tej może wychowywać się w tym samym czasie nie więcej niż troje dzieci.
• o charakterze pogotowia rodzinnego - w takiej rodzinie umieszcza się nie więcej niż troje dzieci na pobyt okresowy do czasu unormowania sytuacji życiowej dziecka, nie dłużej niż na 12 miesięcy.

Akty prawne regulujące problematykę rodzicielstwa zastępczego:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593).
2. Ustawa Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późniejszymi zmianami).
3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 października 2004 r. w sprawie rodzin zastępczych (Dz. U. Nr 233, poz. 2344).

Pełnienie funkcji rodziny zastępczej może być powierzone małżonkom lub osobie nie pozostającej w związku małżeńskim, jeżeli osoby te spełniają następujące warunki:

1. Mają stałe miejsce zamieszkania, odpowiednie warunki mieszkaniowe oraz stałe źródło utrzymania.
2. Korzystają z pełni praw cywilnych i obywatelskich.
3. Nie są lub nie były pozbawione władzy rodzicielskiej, nie są ograniczeni we władzy rodzicielskiej ani też władza rodzicielska nie została im zawieszona.
4. Nie są chore na chorobę uniemożliwiającą właściwą opiekę nad dzieckiem, co zostało stwierdzone zaświadczeniem lekarskim.
5. Uzyskały pozytywną opinię ośrodka pomocy społecznej właściwego ze względu na miejsce zamieszkania.